Wyjątkowa rekonstrukcja umocnień Fortu Tonie

Budowa dróg rzadko kojarzy się z historią wojskowości, jednak w przypadku Północnej Obwodnicy Krakowa inżynieria spotkała się z dziedzictwem militarnym. W ramach prac przy trasie S52 odtworzono jedne z najcenniejszych elementów dawnej Twierdzy Kraków – umocnienia szańca i baterii artyleryjskiej związanych z fortem 44 Tonie.

To przedsięwzięcie bez precedensu w skali europejskiej, które w 111. rocznicę Bitwy pod Krakowem przypomina o zapomnianym epizodzie I wojny światowej.

Fort Tonie – od drewnianych szańców do najnowocześniejszej twierdzy Europy

Fort 44 Tonie powstał w 1878 roku jako drewniano-ziemna konstrukcja broniąca północno-zachodniego odcinka Twierdzy Kraków oraz strategicznego Traktu Olkuskiego. Postęp technologiczny wymusił jednak jego szybką modernizację. W latach 1881–1883 obiekt przekształcono w typowy fort artyleryjski, który miał kluczowe znaczenie w obronie doliny Prądnika.
 
Największa przebudowa, przeprowadzona w latach 1902–1909, zmieniła Tonie w jeden z najnowocześniejszych fortów w Europie. Wyposażono go w działa 150 mm, unikatowe na kontynencie wysuwane wieże pancerne oraz pierwsze na świecie kopuły typu Senkpanzer M.02, produkowane w zakładach Škody. Koszt inwestycji – prawie 3 mln koron austro-węgierskich – czynił go najdroższym obiektem Twierdzy Kraków.

Mimo zaawansowania technologicznego fort nigdy nie wziął bezpośredniego udziału w walkach I wojny światowej. Po 1918 roku służył kolejno wojskom polskim, niemieckim i armii PRL jako magazyn amunicji, ulegając stopniowej dewastacji. Dopiero ostatnie lata przyniosły jego systematyczną rewitalizację.

Zapomniane umocnienia odzyskają dawny kształt

Choć S52 biegnie ok. 400 metrów od samego fortu, dokładnie w miejscu inwestycji znajdowały się ważne, choć współcześnie niemal niewidoczne elementy systemu obronnego: szaniec piechoty, rowy strzeleckie oraz bateria artyleryjska B.3. Część z tych obiektów powstała jeszcze przed I wojną światową, a część na samym jej początku, w 1914 roku.
 
Były one świadectwem nowoczesnego podejścia do sztuki fortyfikacyjnej, opartego na rozproszonej obronie – wnioskach wyciągniętych po wojnie rosyjsko-japońskiej. Swój udział w ich projektowaniu mieli również polscy oficerowie służący w armii austro-węgierskiej, m.in. pułkownik Stanisław Starzewski, ostatni inżynier Twierdzy Kraków.

Bateria B.3 miała kształt trapezu i była wyposażona w cztery armaty kalibru 150 mm obsługiwane przez 59 żołnierzy. Towarzyszył jej szaniec piechoty z koszarami ziemno-drewnianymi dla 57 żołnierzy. Do naszych czasów zachowały się w szczątkowej formie, ale budowa obwodnicy stała się szansą na ich odtworzenie.

Wiadukt, który stał się częścią historii

Decyzją inwestora – GDDKiA – postanowiono odtworzyć historyczne umocnienia w sposób możliwie najwierniejszy. W tym celu powstał wyjątkowy wiadukt nad drogą S52, zaprojektowany specjalnie po to, aby mógł przenieść odbudowane szańce.

Wiadukt ma 36 metrów długości i 81 metrów szerokości. Został przysypany warstwą ziemi sięgającą miejscami 6 metrów, a na jego powierzchni zrekonstruowano dawne ukształtowanie terenu, szańce, rowy strzeleckie oraz elementy baterii B.3. Nie zapomniano również o roślinności charakterystycznej dla fortyfikacji – takiej, która miała pełnić funkcję maskującą.
 
To pierwsze takie przedsięwzięcie w Europie: specjalna konstrukcja inżynieryjna postawiona jedynie po to, aby umożliwić odtworzenie nieistniejących już umocnień wojskowych.

S52 – jedna z najnowocześniejszych obwodnic w kraju

Rekonstrukcja fortyfikacji to tylko jeden z wielu zaawansowanych elementów budowy Północnej Obwodnicy Krakowa. Trasa S52 stanowi fragment ekspresowej drogi łączącej Cieszyn z Krakowem i będzie kluczowym połączeniem komunikacyjnym Małopolski i Śląska.

Inwestycja obejmuje m.in.:

• dwa nowoczesne tunele: w Zielonkach (653 m) i Dziekanowicach (496 m),
• prawie 570-metrową estakadę nad ul. Krakowską i potokiem Sudół Dominikański,
• trzy nowe węzły drogowe: Zielonki, Węgrzce i Batowice,
• 20 km dróg dojazdowych, 27 obiektów inżynieryjnych i ponad 4,4 km murów oporowych,
• 23 zbiorniki retencyjne o łącznej pojemności ok. 23 mln litrów.

Około jedna czwarta trasy biegnie w tunelach, po wiaduktach i estakadach, co czyni S52 jednym z najtrudniejszych pod względem inżynieryjnym projektów drogowych w kraju.

Inwestycja wsparta funduszami UE

Budowę obwodnicy wykonało konsorcjum Gulermak i Mosty Łódź. Projekt otrzymał 789,6 mln zł dofinansowania z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, a łączny koszt prac wyniósł około 1,4 mld zł.

Dziedzictwo, które pozostanie na lata

Odtworzenie umocnień Fortu Tonie to nie tylko sukces inżynieryjny, lecz także przykład odpowiedzialnego podejścia do dziedzictwa kulturowego. Dzięki inwestycji fragment historii Twierdzy Kraków – świadek ewolucji nowoczesnej sztuki wojennej – został zabezpieczony i przywrócony współczesnym.
 
Północna Obwodnica Krakowa nie tylko usprawnia komunikację, ale również chroni pamięć o przeszłości, dowodząc, że nowoczesna infrastruktura może iść w parze z poszanowaniem historii.

źródło: mat. prasowe GDDKiA, opr. wai