Małopolskie Centrum Wolności i Solidarności

13 grudnia – rocznica wprowadzenia stanu wojennego – stanie się symbolicznym początkiem nowej inicjatywy historyczno-edukacyjnej w Małopolsce. Tego dnia Fundacja opiekująca się Zabytkową Kopalnią Jawiszowice rozpocznie proces tworzenia Małopolskiego Centrum Wolności i Solidarności, miejsca poświęconego pamięci walki o wolność, oporu wobec totalitaryzmu oraz dziedzictwu ruchów niepodległościowych i „Solidarności”

Do zbiorów Fundacji trafił w ostatnim czasie wyjątkowy i obszerny zasób dokumentów oraz pamiątek związanych z podziemnym ruchem wolnościowym w powojennej, komunistycznej Polsce. Kolekcja liczy około tysiąca jednostek i obejmuje m.in. wydawnictwa tzw. drugiego obiegu: odręczne notatki, ulotki, bibułę, gazetki, broszury, kieszonkowe książki, plakaty i fotografie. Wśród nich znajdują się także materiały drukowane na emigracji, m.in. w Paryżu i Londynie, przeznaczone dla antykomunistycznego podziemia w kraju. Integralną częścią zbioru jest również oryginalny powielacz wykorzystywany do druku konspiracyjnych publikacji 

Fundacja od trzech lat sprawuje opiekę nad nieczynną kopalnią węgla Brzeszcze-Jawiszowice, którą wspólnie z Gminą Brzeszcze przekształca w muzeum górnictwa. Droga do uratowania tego miejsca była długa i trudna – przez osiem lat toczyła się walka o zachowanie historycznej infrastruktury kopalni, która pierwotnie miała zostać całkowicie wyburzona. Dzięki współpracy z samorządem, burmistrzem Brzeszcz oraz Radą Miejską udało się ocalić znaczną część obiektów i rozpocząć prace nad stworzeniem atrakcyjnej, edukacyjno-turystycznej przestrzeni o znaczeniu regionalnym i ogólnopolskim 

Już na etapie starań o przejęcie kopalni jednym z kluczowych założeń Fundacji było utworzenie w jej murach muzeum poświęconego „Solidarności” i wolności, na wzór Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności działającego przy kopalni „Wujek”. Kopalnia Jawiszowice, której historia liczy ponad 120 lat, jest miejscem szczególnym – to jedyna państwowa kopalnia węgla II Rzeczypospolitej, a zarazem przestrzeń naznaczona kolejnymi zrywami wolnościowymi. W czasie obu wojen światowych, okupacji niemieckiej i później radzieckiej, była świadkiem oporu, sabotażu i walki o prawa człowieka. Podczas II wojny światowej pracowali tu przymusowo więźniowie podobozu KL Auschwitz-Jawischowitz, którym lokalna społeczność niosła pomoc i wsparcie. W okresie PRL kopalnia była miejscem strajków, w tym jednych z najdłuższych strajków podziemnych w czasie stanu wojennego 

Zgromadzony zbiór dokumentów i pamiątek stanie się fundamentem nowo powstającego Małopolskiego Centrum Wolności i Solidarności. Twórcy inicjatywy podkreślają, że Jawiszowice są miejscem wręcz symbolicznym, w którym splatają się losy lokalnej społeczności z dramatyczną historią Polski i doświadczeniem trzech okupacji. Centrum ma być jedyną tego typu placówką w Małopolsce i jedną z unikatowych w skali całego kraju 

W najbliższym czasie Fundacja planuje skierować listy intencyjne do Wojewody Małopolskiego, Marszałka Województwa Małopolskiego oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, licząc na instytucjonalne wsparcie projektu. Jednocześnie wystosowano apel do mieszkańców i instytucji o przekazywanie pamiątek związanych z ruchem wolnościowym i „Solidarnością”. Otwarcie pierwszej, wprowadzającej wystawy Małopolskiego Centrum Wolności i Solidarności zaplanowano na wiosnę 2026 roku 
 

źródło: mat. prasowe, opr. wai